Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar

Tüketici ile müzakere edilmeksizin sözleşmeye dahil edilen ve tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme hükümleri, Türk mevzuatına göre haksız şart olarak kabul edilmektedir. Tüketicilerin bu şartlar nedeniyle sıklıkla mağduriyet yaşaması üzerine, 17.06.2014 tarihinde yürürlüğe giren Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik ile bu alanda detaylı bir düzenlemeye gidilmiştir. Yönetmelik, sözleşme metinlerinden haksız şartların çıkarılması ve bu şartların tekrar kullanılmasının önlenmesine ilişkin olarak T.C. Ticaret Bakanlığı’nı yetkili kılmıştır.

1. Haksız Şartların Tanımı

Yönetmeliğe göre, haksız şart; tüketici ile müzakere edilmeksizin sözleşmeye dahil edilen ve tarafların hak ve yükümlülükleri arasında, dürüstlük kuralına aykırı şekilde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan hükümlerdir. Bu tanım, özellikle ekonomik ve hukuki bilgi açısından görece zayıf durumda bulunan tüketicilerin korunması amacını taşır. Türk Borçlar Kanunu’ndaki Genel İşlem Şartları konusu da haksız şartlarla birlikte değerlendirilmelidir.

2. Haksız Şartlar ve Koşulları

Bir sözleşme hükmünün haksız şart sayılabilmesi için şu iki temel unsurun birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Şart, müzakere edilmeksizin sözleşmeye dahil edilmelidir.
• Şart, tüketici aleyhine bir dengesizlik yaratmalı ve dürüstlük kuralına aykırı olmalıdır.

Bu unsurların sadece biri mevcutsa, ilgili hükmün haksız şart sayılması mümkün değildir.

3. Haksız Şartlar İçin Örnekler

• Tüketicinin yükümlülüklerini ihlali halinde orantısız derecede yüksek tazminat ödemesini öngören hükümler,
• Tüketicinin önceden haberdar olmadığı şartları peşinen kabul ettiğini varsayan maddeler,
• Hizmet sağlayıcısının yükümlülüklerine karşılık tüketiciye yüklenen ek sorumluluklar.

4. Müzakere Edilme Unsuru Nasıl Belirlenir?

Yönetmelik’e göre, şartın önceden hazırlanmış olması ve tüketicinin bu şartın içeriğine etki edememesi durumunda, bu şart müzakere edilmemiş kabul edilir. Özellikle banka, sigorta, taşıma gibi sektörlerde kullanılan tip sözleşmeler bu kapsamda değerlendirilir.

5. Müzakere Edildiği İddiasının İspatı

Yönetmelik madde 5/2 gereğince, bir şartın müzakere edildiğini iddia eden taraf, bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. Aksi halde şartın müzakere edilmeden konulduğu kabul edilir ve değerlendirme buna göre yapılır.

6. Müzakerenin Kapsamı

Müzakere edilmişlik, yalnızca belirli hükümlere değil, sözleşmenin bütününe yönelik olmalıdır. Ayrıca sözleşmenin imzalandığı andaki piyasa koşulları, mal veya hizmetin niteliği gibi unsurlar da değerlendirilecektir.

7. Haksız Şartın Tespiti ve Sonuçları

Haksız şart içeren bir sözleşmede, bu hüküm kesin hükümsüz sayılır. Ancak bu, sözleşmenin tümünü geçersiz hale getirmez. Geri kalan hükümler geçerliliğini korur. Ayrıca düzenleyen taraf, “bu şart geçersiz sayılmasaydı sözleşmeyi yapmazdım” diyerek sözleşmeden dönemez.

8. Ticaret Bakanlığı’nın Rolü

T.C. Ticaret Bakanlığı, haksız şart içeren sözleşmeleri tespit etme, bu şartların kullanılmasını yasaklama ve gerektiğinde sözleşmelerden çıkarılmasını sağlama yetkisine sahiptir. Gerekli görülmesi halinde Bakanlık sözleşme düzenleyicisine 30 ila 90 gün arasında bir süre verir. Bu süre sonunda aykırılığın devam etmesi halinde idari para cezası uygulanır.

9. Yönetmelikteki Haksız Şartlar Listesi

Yönetmelik ekinde, EK-1 Haksız Sözleşme Şartları başlıklı listede çeşitli örnek haksız şartlara yer verilmiştir. Bu liste sınırlayıcı değildir. Örneğin:

• Tüketicinin bilgi sahibi olmadan katlandığı ücretler,
• Tek taraflı değişiklik yapma hakkı tanıyan hükümler,
• Sadece tüketiciye cayma hakkı tanınmaması gibi dengesizlik yaratan düzenlemeler.

Sonuç

Tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar, modern sözleşme hukukunun en hassas konularındandır. Zira müzakere edilmeksizin konulan ve tüketici aleyhine dengesizlik yaratan bu tür şartlar geçersizdir. Kaldı ki bunlar kamu düzenine de aykırılık teşkil eder. Uygulamada, tüketicilerin bu konularda bilinçli olması ve gerektiğinde haklarını araması büyük önem arz etmektedir. Hukuki korumanın etkinliği açısından, avukatların ve hukukçuların da bu alanı yakından takip etmesi gerekir.